በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ውስጥ የታየ መሠረታዊ ለውጥ፡ አዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁ/1410/2018 የወፍ በረር ግምገማ

በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ውስጥ የታየ መሠረታዊ ለውጥ፡ አዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ  አዋጅ ቁ/1410/2018 የወፍ በረር ግምገማ 

መጋቢት 25/2018 ዓም፤ አዲስ አባባ

በሱልጣን ቃሲም፣ ከፍተኛ የህግ ባለሙያ ፣ ፋና የጥብቅናና የሕግ አማካሪ ድርጅት ም/ ስራ አስኪያጅ

አጭር ማጠቃለያ
መጋቢት 24 ቀን 2018 ዓ.ም የኢትዮጵያ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አዲሱን የወንጀል ሕግ ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁ/1410/2018 በማጽደቅ በሀገሪቱ የሕግ ታሪክ ውስጥ ትልቅ እና ታሪካዊ ምዕራፍ ከፍቷል። ይህ ግዙፍ የሕግ አውጭነት ስኬት፣ ከስድስት አሥርት ዓመታት በላይ ፍርድ ቤቶቻችንን ሲመራ የቆየውን እና ጊዜው ያለፈበትን የ1954ቱን የኢምፓየሪቱን የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ (አዋጅ ቁጥር 1/1954) በይፋ ሽሮታል።

ለሕግ ባለሙያዎች፣ ለድርጅት ደንበኞች እና ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ፣ ይህ ሕግ ተራ ማሻሻያ ሳይሆን ሥር-ነቀል የሕግ ሥርዓት ተሀድሶ ነው። አዲሱ ሕግ የሥነ-ሥርዓት ሂደቶችን እና አጠቃላይ የማስረጃ ሕግጋትን በአንድ ላይ አዋህዶ የያዘ ነው። ዘመናዊ የምርመራ ዘዴዎችን በሕግ በማካተት፣ በወንጀል ጉዳዮች አማራጭ የክርክር መፍቻ ዘዴዎችን (ADR) ዕውቅና በመስጠት እና ሕገ-መንግሥታዊ የሰብዓዊ መብት ጥበቃዎችን በማጠናከር፣ ኢትዮጵያ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቷን ከከፍተኛው ዓለም አቀፍ ደረጃ ጋር እንድታስተካክል አድርጓል።

በፋና የሕግ አማካሪ ድርጅት ( Faana Law Firm) ውስጥ እንደ ከፍተኛ የህግ ባለሙያ፣ የዚህን ሕግ ረቂቅ የዝግጅት ሂደት በቅርበት ስከታተል ቆይቻለሁ። በዚህ ጽሑፍ፣ በታሪካዊው ሕግ ውስጥ የተካተቱትን መሠረታዊ የዕይታ ለውጦች (Paradigm shifts) እተነትናለሁ፤ ከ1954ቱ ሕግ ውስንነቶች ጋር በማነፃፀር፣ ለደንበኞቻችን እና ለሰፊው የሕግ ማህበረሰብ የሚኖረውን ስትራቴጂያዊ ፋይዳ በወፍ በረር እይታ አመላክታለሁ።

ታሪካዊ ዳራ፡ የ1954ቱ ሕግ ከ 2018ቱ ነባራዊ ሁኔታ አኳያ
የ1954ቱ የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ የበይነ-መረብ (Internet)፣ ድንበር ዘለል የፋይናንስ ሥርዓቶች እና ዘመናዊ የተደራጁ ወንጀሎች ባልነበሩበት ዘመን የወጣ ሕግ ነበር። ለኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች መሠረታዊ መዋቅር የሰጠ ቢሆንም፣ በ21ኛው ክፍለ ዘመን ግን ውስንነቶቹ ጎልተው ታይተዋል።

የቀድሞው ሕግ ትልቁ ጉድለት ስለ ማስረጃ ሕግ ያለው ዝምታ ነበር። ኢትዮጵያ የተሟላ የማስረጃ ሕግ ስላልነበራት፣ ፍርድ ቤቶች በፍትሐብሔር፣ በወንጀል እና በባህላዊ ሕጎች ውስጥ የተበታተኑ ድንጋጌዎችን ወይም የኮመን ሎው (Common Law) የማስረጃ መርሆችን ለመጠቀም ይገደዱ ነበር። በተጨማሪም፣ የ1954ቱ ሕግ የዲጂታል ማስረጃዎችን፣ የተወሳሰቡ የነጭ ኮሌታ (የፋይናንስ) ወንጀሎችን፣ ወይም ዓለም አቀፍ የሕግ ትብብርን ለመዳኘት የሚያስችል የሥነ-ሥርዓት ቋንቋ አልነበረውም። በጣም ጥብቅ ከመሆኑ የተነሳ አማራጭ የፍትህ ሥርዓቶችን ባለመፍቀዱ ለፍርድ ቤቶች የጉዳይ መብዛት (Case backlog) ትልቅ አስተዋፅዖ አድርጓል።

አዲሱ የ2018ቱ ሕግ ይህንን የስድስት አሥርት ዓመታት ክፍተት ይሞላል። ዘመናዊውን የወንጀል ውስብስብነት የሚፈታ፣ ቴክኖሎጂን ያገናዘበ እና ሰብዓዊ መብትን ማዕከል ያደረገ ሰነድ ነው።

ቁልፍ ፈጠራዎች እና ንፅፅራዊ ትንታኔ (ዋናው ጭብጥ)
አዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ የኢትዮጵያን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት መልክ የሚቀይሩ በርካታ አብዮታዊ ፅንሰ-ሀሳቦችን አስተዋውቋል።

1. የማስረጃ ሕግ ውህደት (5ኛ መጽሐፍ)
በኢትዮጵያ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ፣ የሥነ-ሥርዓት ሕጎች እና የማስረጃ ደረጃዎች በአንድ ወጥ የሕግ ሰነድ ውስጥ ተዋህደዋል። በአዲሱ ሕግ 5ኛ መጽሐፍ ሥር፣ የማስረጃ ተቀባይነት (Arts. 251-254)፣ የማስረዳት ኃላፊነትና ደረጃ (Art. 288) እና የምስክሮች አሰማም ሂደት በግልፅ ተደንግጓል።

• የኤሌክትሮኒክ ማስረጃ (Arts. 283–284)፡- በ1954ቱ ሕግ፣ የዲጂታል ዳታ ተቀባይነት በጣም አከራካሪ እና ግልፅ ያልሆነ ነበር። አዲሱ ሕግ የኤሌክትሮኒክ ማስረጃዎችን ሕጋዊነት፣ ትክክለኛነት እና ተቀባይነት የሚወስን ግልፅ ማዕቀፍ አስቀምጧል። ይህም የዘመኑን የንግድ እና የሳይበር ወንጀሎችን ለመክሰስም ሆነ ለመከላከል ትልቅ እመርታ ነው።
• የማስረጃ ተቀባይነት መከልከል፡- አዲሱ ሕግ በማስገደድ ወይም በቶርቸር የተገኘ የእምነት ቃል እና ሌላ ማስረጃ ተቀባይነት እንደሌለው (Art. 252) በግልፅ ደንግጓል።

2. በወንጀል ጉዳይ አማራጭ የክርክር መፍቻ ዘዴዎች (ADR)
ከ1954ቱ ሕግ እጅግ አስደናቂው ልዩነት፣ የፍርድ ቤት መጨናነቅን ለመቀነስ እና አሳታፊ ፍትሕን ለማስፈን ሲባል የወንጀል ጉዳዮችን ከመደበኛው የፍርድ ሂደት ውጭ የሚታዩበት ሥርዓት (Arts. 155–187) መፈቀዱ ነው።

• የጥፋተኝነት ድርድር (Arts. 162-172)፡- አዲሱ ሕግ "የጥፋተኝነት ድርድርን" (Plea Bargaining) በይፋ አስተዋውቋል። ተከሳሹ ጥፋቱን በፈቃደኝነት ካመነ፣ ዐቃቤ ሕግ እና ተከላካይ ጠበቃ በክሱ ብዛት፣ ዓይነት ወይም በቅጣቱ መጠን ላይ መደራደር ይችላሉ። ይህም በተለይ በድርጅታዊ እና የፋይናንስ ወንጀሎች የክርክር ስትራቴጂ ላይ ትልቅ ለውጥ ያመጣል።
• ዕርቅ (Arts. 157-161)፡- በግል አቤቱታ ለሚያስቀጡ እና ቀላል ወንጀሎች፣ ተበዳዮች እና ተከሳሾች በዕርቅ ጉዳዩን እንዲቋጩ ሕጉ ይፈቅዳል።
• ባሕላዊ ሥርዓቶች (Arts. 173-179)፡- መሠረታዊ ሰብዓዊ መብቶችን እስካልጣሱ ድረስ (ለምሳሌ፡- ፆታዊ ጥቃቶችን በባህል መጨረስ የተከለከለ ነው)፣ የተወሰኑ ወንጀሎች በማህበረሰቡ የባህል ሥርዓት እንዲፈቱ ሕጉ ዕውቅና ሰጥቷል።

3. ልዩ የወንጀል ምርመራ ዘዴዎች (Arts. 94–101)
የ1954ቱ ሕግ ስለ ውስብስብ የተደራጁ ወንጀሎች የሚያውቀው ነገር አልነበረም። አዲሱ ሕግ ለፖሊስ እና ለዐቃቤ ሕግ፣ ጥብቅ በሆነ የፍርድ ቤት ክትትል ሥር ልዩ የምርመራ ሥልጣኖችን ሰጥቷል።

• የኤሌክትሮኒክ ክትትል እና የስልክ ጠለፋ፡- ሽብርተኝነትን፣ ሕገ-ወጥ የሰዎች ዝውውርን፣ ሙስናን እና ሕገ-ወጥ የገንዘብ ዝውውርን (Money laundering) ለመዋጋት መርማሪዎች የፍርድ ቤት ትዕዛዝ (Art. 96) በማውጣት፣ የግንኙነት መረቦችን የመጥለፍ፣ የድምፅና ምስል የመቅረፅ እና ሠርጎ በመግባት ምርመራ (Undercover operations) የማካሄድ ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል።

4. ሰብዓዊ መብቶች እና የፍትሕ ሂደት (Due Process)
አዲሱ ሕግ የሰውን ልጅ ክብር በወንጀል ሂደቱ ማዕከል ላይ አስቀምጧል (Arts. 4–17)።

• በጠበቃ መወከል (Art. 10)፡- አቅም ለሌላቸው ተከሳሾች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲቆምላቸው ሕጉ ያስገድዳል።
• ኢ-ሰብዓዊ አያያዝ መከልከሉ (Art. 9)፡- በምርመራ እና በእስር ጊዜ ማሰቃየት እና ክብርን የሚያዋርድ አያያዝን ሕጉ በጥብቅ ይከለክላል።
• የዋስትና መብት (3ኛ መጽሐፍ)፡- አዲሱ ሕግ ዋስትና የሚፈቀድበትን፣ የሚከለከልበትን እና ገደብ የሚጣልበትን ሁኔታዎች በግልፅ በማስቀመጥ የዘፈቀደ እስራትን ይከላከላል።

5. ዓለም አቀፍ ትብብር እና አሳልፎ መስጠት (8ኛ መጽሐፍ)
ወንጀል ድንበር ዘለል በሆነበት በዚህ ዘመን፣ አዲሱ ሕግ (Arts. 384–427) የኢትዮጵያን ዓለም አቀፍ የሕግ ትብብር ዘመናዊ አድርጎታል።

• አሳልፎ መስጠት እና የሕግ ትብብር፡- ተፈላጊ ሰዎችን አሳልፎ ስለመስጠት (Extradition) (Arts. 406-424)፣ የፍርድ ሂደትን ስለማስተላለፍ እና ንብረትን በዓለም አቀፍ ደረጃ ስለማገድ ዝርዝር አሰራር ተቀምጧል።
• የውጭ ሀገር የፍርድ ውሳኔዎችን ማስፈፀም (Art. 404)፡- በውጭ ሀገር ፍርድ ቤቶች የተሰጡ የወንጀል ውሳኔዎችን እና የንብረት መውረስ ትዕዛዞችን በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ ዕውቅና መስጠትና ማስፈፀም የሚያስችል ሕጋዊ መሠረት ተጥሏል።

ለሕግ ባለሙያዎች እና ደንበኞች ያለው አንድምታ
የዚህ ሕግ መፅደቅ ቲዎሪያዊ ማሻሻያ ብቻ ሳይሆን፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የንግድ እና የሕግ ስራዎች የሚሰሩበትን መንገድ በአፋጣኝ የሚቀይር ተግባራዊ አብዮት ነው።

ለድርጅት ደንበኞች እና ባለሀብቶች፡-
የኤሌክትሮኒክ ማስረጃ በግልፅ ተቀባይነት ማግኘቱ፣ የድርጅቶች የዳታ አያያዝ ፖሊሲ (Data retention policies) በአፋጣኝ እንዲከለስ ያስገድዳል። የኢሜል ልውውጦች፣ የዲጂታል የሂሳብ መዛግብት እና አፕሊኬሽኖች አሁን ጥብቅ የማስረጃነት ደረጃ ተሰጥቷቸዋል። ዓለም አቀፍ የሕግ ትብብር ሕጉ ላይ መካተቱ ደግሞ፣ ዓለም አቀፍ ኩባንያዎች ድንበር ዘለል ለሆኑ ምርመራዎች ሲጋለጡ ኢትዮጵያ ከዓለም አቀፍ ስታንዳርድ ጋር አብሮ የሚሰራ ሕግ እንዳላት ያረጋግጣል።

የነጭ ኮሌታ ወንጀል (White-Collar Crime) መከላከያ፡-
የጥፋተኝነት ድርድር (Plea Bargaining) መጀመሩ ለኩባንያ ሥራ አስፈፃሚዎች እና ድርጅቶች ትልቅ ስትራቴጂያዊ መውጫ በር ይከፍታል። በፋና የሕግ አማካሪ እና ጥብቅና ድርጅት፣ ይህ የድርድር ሂደት የደንበኞቻችንን የንግድ ስም እና ግላዊ ነፃነት ለመጠበቅ ከፍተኛ የትንታኔ እና የድርድር ክህሎትን የሚጠይቅ ልዩ የጥብቅና ዘርፍ እንደሚሆን እናምናለን።

ማጠቃለያ እና ጥሪ
የ2018ቱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁ/1410/2018 መፅደቅ የዘመናዊ የሕግ ምህንድስና ድል ነው። ኢትዮጵያ የ1954ቱን የሕግ ማነቆዎች ጥላ፣ ከ21ኛው ክፍለ ዘመን ተጨባጭ ሁኔታ ጋር ራሷን አዋህዳለች።

ይህንን ጥልቅ የሕግ ሽግግር ለመዳሰስ የላቀ የሕግ እውቀትን ይጠይቃል። በድርጅታችን ፋና የጥብቅናና ሕግ አማካሪ ድርጅት፣ በዚህ የሕግ እድገት ግንባር ቀደም ሥፍራ ላይ እንገኛለን። ከፍተኛ ልምድ ያላቸው ጠበቆቻችን እና የድርጅት ሕግ አማካሪዎቻችን በዚህ አዲስ ሕግ ውስጥ እርስዎን እና ድርጅትዎን ለመምራት ሙሉ በሙሉ ዝግጁ ናቸው። የዲጂታል ዳታ አያያዝን ማስተካከል ቢፈልጉ፣ በተወሳሰቡ የፋይናንስ ወንጀል ምርመራዎች ስትራቴጂካዊ ጥብቅና ቢሹ፣ መፍትሄው እኛ ዘንድ አለ።

መብትዎን፣ ንግድዎን እና የወደፊት ህይወትዎን በዚህ አዲስ የሕግ ዘመን ይጠብቁ። አዲሱ የ2018ቱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ በእርስዎ እና በድርጅትዎ ላይ ስላለው ተፅዕኖ ከባለሙያዎቻችን ጋር ለመማከር ዛሬውኑ ፋና የጥብቅናና ሕግ ማማክር አገልግሎት ኃ/የተ/የሽ/ማህበር ( Faana Law Firm) ያነጋግሩ።

ፋና የጥብቅናና የሕግ አማካሪ ድርጅት — ለብሩህ የፍትሕ መንገድ !

www.faanalawfirm.com