በኢትዮጵያ የክልሎች የሕግ ግጭት (Conflict of Laws) ስነ-ሕግ፡ የፌዴራል የባንክ ሕግ እና የክልል መሬት አስተዳደር መጋጨትን መዳሰስ

ጸሐፊ፡ ሱልጣን ቃሲም
ማኔጂንግ ፓርትነር፣ ፋና የጥብቅና እና የሕግ አማካሪነት አገልግሎት (ፋና የሕግ ተቋም)
በሕግ ግጭት (Conflict of Laws)፣ ሕገ-መንግሥታዊ ሕግ እና ፌዴራሊዝም ስፔሻሊስት

አጭር ማጠቃለያ (Abstract)

ለአስርት ዓመታት የኢትዮጵያ የባንክ ዘርፍ የመያዣ ንብረቶችን ከማስከበር ጋር በተያያዘ የፌዴራል ሕጎች የበላይነት በመላው አገሪቱ ወጥ በሆነ መልኩ ተፈጻሚነት ይኖራቸዋል በሚል እሳቤ ሲንቀሳቀስ ቆይቷል። ይሁን እንጂ፣ በቅርቡ በትግራይ ክልል ጊዜያዊ አስተዳደር በክልሉ ውስጥ በሚገኙ የማይንቀሳቀሱ ንብረቶች ላይ የሞርጌጅ (የመያዣ) መብቶችን ማስከበር የሚያግደው አስተዳደራዊ መመሪያ፣ ጥልቅ የሆነ እና እስካሁን እልባት ያላገኘ ሕገ-መንግሥታዊ ፍጥጫን አጋልጧል። ይህ ጽሑፍ የፌዴራል የፋይናንስ ሥልጣን እና የክልል መሬት አስተዳደርን መስተጋብር በሕገ-መንግሥታዊ ሕግ እና በክልሎች የሕግ ግጭት (Inter-Regional Conflict of Laws) መነጽር በመመርመር፣ ይህንን አዲስ የሥልጣን (Jurisdictional) እውነታ ለሚጋፈጡ የኢትዮጵያ የፋይናንስ ተቋማት ወሳኝ የሕግ አቅጣጫዎችን ያመላክታል።

1. መግቢያ፡ በባንክ አፈጻጸም ላይ የነበረው የወጥ ሕግ አሰራር ማክተም

በኢትዮጵያ የኮርፖሬት እና የባንክ አሰራር፣ የፌዴራል መመሪያዎችን ማክበር በመላው አገሪቱ ያለ ምንም እንቅፋት የኮንትራት ግዴታዎችን እና የመያዣ ንብረትን ለማስከበር ያስችላል የሚል በሕግ ደረጃ ደካማ የሆነ ልማዳዊ እምነት ሰፍኖ ቆይቷል። ነገር ግን በቅርቡ የትግራይ ክልል ጊዜያዊ ፕሬዝዳንት በክልሉ ግዛት ውስጥ በሚገኙ ንብረቶች ላይ ሐራጅን እና የሞርጌጅ መብቶችን ማስከበርን የሚከለክል ወይም በጊዜያዊነት የሚያግድ መመሪያ ማውጣቱ ይህንን የቆየ አሰራር የቀየረ ክስተት ሆኗል።

ይህንን መመሪያ እንደ ፖለቲካዊ ስልት (Political maneuvering) ብቻ ማየት ከባድ ስህተት ነው። ከስነ-ሕግ (Jurisprudential) አንጻር፣ ይህ እርምጃ በኢፌዴሪ የፌዴራል ሥርዓት ውስጥ ለረጅም ጊዜ ችላ የተባለን እና እጅግ ውስብስብ የሆነ የሕግ ጽንሰ-ሐሳብን ያሳያል። ይኸውም የአገር ውስጥ (የክልሎች) የሕግ ግጭት (Inter-Regional Conflict of Laws) ነው። የፋይናንስ እንቅስቃሴዎች ከክልሎች ራስን በራስ ማስተዳደር መብት ጋር ይበልጥ እየተጋጩ ሲመጡ፣ የዚህን ግጭት ሕገ-መንግሥታዊ እና ስነ-ሕጋዊ ድንበሮች መረዳት ለኮርፖሬት ተቋማት አጣዳፊ ጉዳይ ሆኗል።

2. ሕገ-መንግሥታዊው መዋቅር፡ ባለ ሁለትዮሽ ሉዓላዊነት እና የሕግ ፍጥጫ

የ1995ቱ የኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥት የሥልጣን ክፍፍልን መሠረት ያደረገ የፌዴራሊዝም መዋቅርን ዘርግቷል። ይህ መዋቅር በተለይ በፋይናንስ እና በንብረት አስተዳደር ዙሪያ የሥልጣን መደራረብን (Jurisdictional overlap) በተፈጥሮው ይፈጥራል።

• የፌዴራል ሥልጣን በፋይናንስ ላይ፡ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 51(7) እና 51(9) መሠረት፣ የገንዘብ ፖሊሲን የመቅረጽ፣ የባንክ ዘርፉን የመቆጣጠር እና የክልላዊ ንግድን የመምራት ብቸኛ ሥልጣን የፌዴራል መንግሥት ነው። በመሆኑም፣ የባንክ ሥራዎች እና በባንኮች ለተያዙ ንብረቶች የወጣው አዋጅ ቁጥር 97/1990 (እና ማሻሻያዎቹ) እንደ ፌዴራል ሕግ ይሰራሉ። ይህ አዋጅ ባንኮች ያለፍርድ ቤት ትዕዛዝ የመያዣ ንብረትን በሐራጅ እንዲሸጡ (Parate execution) ልዩ ሥልጣን ይሰጣቸዋል።
• የክልል ሥልጣን በመሬት አስተዳደር ላይ፡ በሌላ በኩል፣ አንቀጽ 52(2)(መ) ክልሎች መሬትን እና ሌሎች የተፈጥሮ ሀብቶችን የማስተዳደር ሥልጣን እንዳላቸው በማያሻማ ሁኔታ ይደነግጋል። በተጨማሪም፣ አንቀጽ 40(3) መሬት የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች የጋራ ንብረት መሆኑን እና ከሽያጭ ውጪ (extra-commercial) መሆኑን ያረጋግጣል። ይሁን እንጂ የመጠቀም መብት (Use-right) እና ከመሬት በላይ ያሉ የማይንቀሳቀሱ ንብረቶች አስተዳደር እና ምዝገባ በክልል አስተዳደር ሥልጣን ሥር ናቸው።

እዚህ ላይ ሕገ-መንግሥታዊው ቀውስ ይፈጠራል፡ በፌዴራል የሚተዳደር ባንክ፣ በክልሉ አስፈጻሚ አካል ጥብቅ አስተዳደር፣ ምዝገባ እና የፖሊስ ሥልጣን ሥር በሚገኝ የማይንቀሳቀስ ንብረት ላይ የፌዴራል ሕግ የሰጠውን መብት (ያለፍርድ ቤት መሸጥን) እንዴት ሊያስፈጽም ይችላል?

3. የ"ሕግ ግጭት" ክፍተት እና ሌክስ ሬይ ሲቴ (Lex Rei Sitae)

በስነ-ሕግ (Jurisprudence)፣ "የሕግ ግጭት" (Private International Law) የየራሳቸው ሥልጣን ያላቸው አካላት ሕጎች ሲገናኙ ወይም ሲቃረኑ አለመግባባቶችን እንዴት እንደሚፈቱ ይደነግጋል። ይህ አብዛኛውን ጊዜ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚተገበር ቢሆንም፣ የፌዴራል ሥርዓቶች ጠንካራ የሆነ የክልሎች የሕግ ግጭት (Inter-State Conflict of Laws) ማዕቀፍ ያስፈልጋቸዋል። ኢትዮጵያ ግን የተጠናቀረ የሕግ ግጭት አዋጅ የላትም።

የተጻፉ የክልላዊ የሕግ መስተጋብር ሕጎች በሌሉበት፣ ወደ መሠረታዊ የስነ-ሕግ መርሆች ማየት ግድ ይላል። በሕግ ግጭት ውስጥ ዓለም አቀፋዊ ተቀባይነት ያለው መርህ ሌክስ ሬይ ሲቴ (Lex Rei Sitae) (ንብረቱ በሚገኝበት ቦታ ሕግ መመራት) የሚለው ነው። በዚህ መርህ መሠረት፣ የማይንቀሳቀስ ንብረት የሚተዳደረው ንብረቱ በሚገኝበት ክልል ሥልጣን (Jurisdiction) ብቻ ነው።

የትግራይ ክልል ከግጭት በኋላ ያለውን የኢኮኖሚ መረጋጋት ለማረጋገጥ በሚል አስተዳደራዊ ሥልጣኑን ተጠቅሞ የንብረት ዝውውርን ሲያግድ፣ መሠረት የሚያደርገው በንብረቱ ላይ ያለውን አስተዳደራዊ ሥልጣን (Jurisdiction over the res) ነው። በአዋጅ ቁጥር 454/1997 መሠረት ውሳኔዎቹ በሁሉም ሥር ፍርድ ቤቶች ላይ አስገዳጅነት ያላቸው የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት፣ ከዚህ ቀደም ባንኮች በአዋጅ 97/1990 መሠረት ያላቸውን የሐራጅ መብት ሲያስጠብቅ ቆይቷል። ነገር ግን፣ የሰበር ስነ-ሕግ (Jurisprudence) በዋናነት የሚዳኘው መደበኛ የፍትሐ ብሔር ክርክሮችን እንጂ ክልሎች በአንቀጽ 52 ሥልጣናቸው መሠረት የሚያወጧቸውን አስተዳደራዊ እና ሕገ-መንግሥታዊ እገዳዎችን በቀጥታ አይፈታም።

4. የኮርፖሬት እና የባንክ ዘርፍ እንድምታዎች፡ አዲስ የስጋት ስሌት

ለኢትዮጵያ የፋይናንስ ተቋማት ይህንን የሕገ-መንግሥታዊ እና የክልሎች ሕግ መስተጋብር ችላ ማለት ከባድ ተቋማዊ እና የፋይናንስ አደጋዎችን (Systemic risks) ያስከትላል፡

1. የመያዣ አፈጻጸም መስተጓጎል፡ የፌዴራል የባንክ ፈቃድ ከክልል መሬት አስተዳደር በላይ ተፈጻሚነት አለው የሚለው የሕግ እሳቤ በተግባር ውድቅ እየሆነ ነው። በከፊል ራስን በራስ በሚያስተዳድሩ ወይም በፖለቲካዊ ሽግግር ውስጥ ባሉ ክልሎች ከፍተኛ የማይንቀሳቀስ ንብረት የያዙ ባንኮች፣ የአካባቢው አስተዳደር ሐራጅን ካገደ ለከባድ የገንዘብ እጥረት (Liquidity trap) ይጋለጣሉ።
2. የተበላሹ ብድሮች (NPLs) መጨመር፡ ባንኮች ንብረትን ያለፍርድ ቤት የሚሸጡበት ሥልጣን ብድርን ለማስመለስ ትልቅ የስነ-ልቦና ጫና አለው። ባለዕዳዎች ክልሎች አስተዳደራዊ ትዕዛዞችን በመጠቀም የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን መከላከል እንደሚችሉ ከተረዱ፣ የኢትዮጵያ የባንክ ብድር መሠረታዊ ደህንነት አደጋ ላይ ይወድቃል።
3. የሥልጣን ክልል ስጋትን (Jurisdictional Risk) ማስላት፡ የተለመዱት የኮርፖሬት ስጋት መለኪያዎች የተበዳሪውን የገንዘብ ፍሰት እና የመያዣውን የገበያ ግምት ብቻ ያሰላሉ። ነገር ግን የክልሉ መንግሥት የባለቤትነት ማረጋገጫ ዝውውርን በሕግ ወይም በአስተዳደራዊ ውሳኔ የማገድ ዕድልን ማለትም "የሥልጣን ክልል የአፈጻጸም ስጋትን" (Jurisdictional enforcement risk) ከግምት ውስጥ አያስገቡም።

5. ስትራቴጂካዊ የሕግ ምክር፡ ከተከፋፈሉ የሥልጣን ክልሎች ጋር መላመድ

የፌዴራል መንግሥት ጣልቃ ይገባል ብሎ ተስፋ ማድረግ ወይም በቆዩ የሰበር ውሳኔዎች ላይ ብቻ መተማመን ለኮርፖሬት ተቋማት አዋጭ የሥጋት መቆጣጠሪያ ስትራቴጂ አይደለም። በፋና የጥብቅና እና የሕግ አማካሪነት አገልግሎት፣ የባንክ እና የኮርፖሬት ደንበኞቻችን የሚከተሉትን የሕግ ማስተካከያዎች በአፋጣኝ እንዲተገብሩ እንመክራለን፡

• የሕግ ማጣራትን (Due Diligence) ማሻሻል፡ የማይንቀሳቀስ ንብረትን በመያዣነት ከመያዝ በፊት የሚደረጉ የሕግ ማጣራቶች፣ የአካባቢውን (የክልሉን) ሕገ-መንግሥታዊ እና አስተዳደራዊ ስጋቶች ጭምር ማካተት አለባቸው። ባንኮች የክልሉን የመሬት አዋጆች እና ክልሉ በንግድ እንቅስቃሴዎች ላይ የሚያደርገውን አስተዳደራዊ ጣልቃ ገብነት ታሪክ መተንተን ይኖርባቸዋል።
• የመያዣ አማራጮችን ማስፋት፡ ባንኮች በማይንቀሳቀሱ ንብረቶች ላይ ብቻ መተማመናቸውን በሕግ መቀነስ አለባቸው። የብድር ውሎች በክልል መሬት ሥልጣን (Lex rei sitae) የማይነኩ፣ እንደ የሚንቀሳቀሱ ንብረቶች ምዝገባ (Movable asset registries)፣ የፌዴራል መንግሥት ቦንዶች፣ እና ሙሉ በሙሉ በፌዴራል አስፈጻሚ አካላት ሥር የሚወድቁ ጠንካራ የኮርፖሬት ዋስትናዎችን (Corporate guarantees) ማካተት አለባቸው።
• ልዩ የግጭት መፍቻ አንቀጾች፡ የኮርፖሬት የብድር ውሎች የክልሎችን የሕግ ግጭት አስቀድመው በሚገመት መልኩ መዘጋጀት አለባቸው። ባንኮች ከክልል የሕዝብ ፖሊሲ (Public policy) መውጣት ባይችሉም፣ ክልላዊ የአስተዳደር እገዳዎች በሚያጋጥሙበት ጊዜ አማራጭ የመያዣ አፈጻጸሞችን ተግባራዊ የሚያደርጉ አንቀጾችን በውል ውስጥ ማካተት ይችላሉ።
• የክልሎች የሕግ ግጭት አዋጅ እንዲወጣ ግፊት ማድረግ (Lobbying)፡ የባንክ ዘርፉ በልዩ የሕግ አማካሪዎች ታግዞ፣ የፌዴራል የንግድ ፍላጎቶች ከክልል የመሬት መብቶች ጋር በሚገናኙበት ጊዜ የሕግ ግልጽነት እንዲኖር፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሁሉን አቀፍ የክልሎች የሕግ ግጭት አዋጅ (Inter-Regional Conflict of Laws Proclamation) እንዲያወጣ በይፋ መጠየቅ አለበት።

6. ማጠቃለያ

በትግራይ ክልል የሞርጌጅ መብቶች መታገዳቸው ያልተለመደ ክስተት (Anomaly) ሳይሆን፣ የኢትዮጵያ ፌዴራሊዝም ውስብስብነት እያደገ መምጣቱን የሚያሳይ ወሳኝ የታሪክ ምዕራፍ ነው። ይህ ክስተት የኢትዮጵያ የባንክ ሕግ በሕገ-መንግሥታዊ ክፍተት ውስጥ ብቻውን ሊተገበር እንደማይችል ለኮርፖሬት ዘርፉ ጠንካራ ማሳሰቢያ ይሰጣል።

በኢትዮጵያ የወደፊቱ የኮርፖሬት ብድር ስኬት፣ የፌዴራል የንግድ ሕግን እና የክልል ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣንን በጥልቀት በመገንዘብ ላይ የተመሠረተ ነው። ይህንን መዋቅራዊ ለውጥ ተገንዝበው የሕግ ስትራቴጂዎቻቸውን የሚያስተካክሉ የፋይናንስ ተቋማት ሀብታቸውን ይጠብቃሉ፤ በአንጻሩ "የፌዴራል ሕግ ብቻውን በቂ ነው" በሚለው ያረጀ እሳቤ ላይ የሚመሰረቱ ተቋማት ታይቶ ለማይታወቅ የሕግ አደጋ (Legal exposure) ይጋለጣሉ።

ስለ ጸሐፊው እና ስለ ተቋሙ፡
ሱልጣን ካሲም የፋና የጥብቅና እና የሕግ አማካሪነት አገልግሎት (ፋና የሕግ ተቋም/Faana Law Firm) ማኔጂንግ ፓርትነር ናቸው። በኢትዮጵያ የኮርፖሬት ሕግ፣ ሕገ-መንግሥታዊ ሕግ እና ፌዴራሊዝም ከፍተኛ ዕውቅና ያተረፉት አቶ ካሲም እና ቡድናቸው፣ ለፋይናንስ ተቋማት፣ ለባለብዙ አገር ኮርፖሬሽኖች (Multinational Corporations) እና ለፖሊሲ አውጪዎች ከፍተኛ ደረጃ ያለው የሕግ ምክር ይሰጣሉ። ፋና የሕግ ተቋም የባንኮችን የክልል የመያዣ ንብረቶች የሕግ ኦዲት ለማድረግ፣ ውስብስብ የሕግ ስጋት ትንተናዎችን (Legal risk matrices) ለማዘጋጀት እና በመላው ኢትዮጵያ የሚከሰቱ የሥልጣን ክልል ክርክሮችን ለማካሄድ ልዩ አቅም አለው። ለልዩ የሕግ ምክር፣ የተቋማችንን ድረ-ገጽ ይጎብኙ።